Czy to nadwrażliwość na gluten? Objawy i diagnoza krok po kroku

W ostatnich latach coraz więcej osób zgłasza niepokojące dolegliwości po spożyciu produktów zawierających gluten. Choć celiakia i alergia na pszenicę są dobrze poznane, istnieje również trzeci scenariusz nieceliakalna nadwrażliwość na gluten (NCGS), która często pozostaje niezdiagnozowana. Jeśli doświadczasz uporczywych problemów jelitowych lub tajemniczych objawów pozajelitowych, które wydają się nasilać po zjedzeniu pieczywa czy makaronu, ten artykuł pomoże Ci zrozumieć potencjalne przyczyny i wskaże, jakie kroki podjąć, aby odzyskać komfort życia.

Nadwrażliwość na gluten: co to jest i czym różni się od celiakii?

Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten (NCGS) to stan, w którym pacjent doświadcza objawów po spożyciu glutenu, jednak nie stwierdza się u niego celiakii ani alergii na pszenicę. Jest to więc diagnoza z wykluczenia, co oznacza, że aby ją postawić, należy najpierw definitywnie wykluczyć te dwa inne schorzenia. Objawy NCGS mogą być bardzo różnorodne i często imitują inne dolegliwości, co utrudnia szybką diagnozę.

Celiakia, w przeciwieństwie do NCGS, jest poważną chorobą autoimmunologiczną, w której spożycie glutenu prowadzi do uszkodzenia kosmków jelita cienkiego. Charakterystyczne dla niej są obecność specyficznych przeciwciał we krwi (np. przeciwko transglutaminazie tkankowej typu 2) oraz zanik kosmków jelitowych widoczny w biopsji. Nieleczona celiakia może prowadzić do poważnych niedoborów pokarmowych i innych powikłań zdrowotnych.

Alergia na pszenicę to natomiast reakcja immunologiczna na białka pszenicy (nie tylko gluten), która jest mediowana przez przeciwciała IgE. Objawy alergii mogą być natychmiastowe i obejmować pokrzywkę, obrzęk, problemy z oddychaniem, a nawet wstrząs anafilaktyczny. Jest to zupełnie inny mechanizm niż w przypadku celiakii czy NCGS, a diagnostyka opiera się na testach alergicznych.

Dokładne statystyki dotyczące występowania NCGS w Polsce są trudne do oszacowania, jednak badania sugerują, że może ona dotyczyć od 0,5% do nawet 13% populacji. To sprawia, że jest to schorzenie potencjalnie częstsze niż celiakia, która występuje u około 1% społeczeństwa. Myślę, że rosnąca świadomość problemu i lepsze narzędzia diagnostyczne sprawiają, że coraz więcej osób szuka odpowiedzi na swoje dolegliwości.

Objawy jelitowe: czy Twój brzuch wysyła sygnały o nadwrażliwości na gluten?

Kiedy mówimy o nadwrażliwości na gluten, najczęściej myślimy o problemach z układem pokarmowym. I słusznie, ponieważ objawy jelitowe są bardzo powszechne i często bywają pierwszym sygnałem, że coś jest nie tak. Wiele z nich przypomina dolegliwości występujące w zespole jelita drażliwego (IBS), co dodatkowo utrudnia postawienie prawidłowej diagnozy.

• Wzdęcia i gazy: To jedne z najbardziej uciążliwych i często zgłaszanych objawów. Po spożyciu glutenu wiele osób odczuwa nieprzyjemne uczucie pełności i nadmierne gromadzenie się gazów w jelitach, co prowadzi do widocznego powiększenia obwodu brzucha.
• Bóle brzucha: Zazwyczaj mają charakter skurczowy, mogą być rozlane lub zlokalizowane w konkretnym miejscu. Ich intensywność bywa różna od lekkiego dyskomfortu po silne, paraliżujące bóle, które znacząco obniżają jakość życia.
• Uczucie pełności po posiłku: Nawet po zjedzeniu niewielkiej porcji posiłku zawierającego gluten, możesz odczuwać nieprzyjemne uczucie przepełnienia, ciężkości, które utrzymuje się przez długi czas.
• Problemy z wypróżnianiem: Mogą przyjmować formę przewlekłych biegunek, uporczywych zaparć lub, co jest bardzo charakterystyczne, naprzemiennych epizodów biegunek i zaparć. Zmiany w rytmie wypróżnień są często jednym z najbardziej frustrujących objawów.
• Nudności i zgaga: Choć rzadziej dominujące, nudności i uczucie pieczenia w przełyku (zgaga) również mogą pojawiać się po spożyciu glutenu. Wskazują one na podrażnienie górnego odcinka przewodu pokarmowego.

Gdy problem wykracza poza jelita: ukryte objawy nadwrażliwości na gluten u dorosłych

To, co często zaskakuje moich pacjentów, to fakt, że nadwrażliwość na gluten może manifestować się objawami, które na pierwszy rzut oka nie mają nic wspólnego z układem pokarmowym. U dorosłych objawy pozajelitowe są niezwykle powszechne i nierzadko dominują nad tymi jelitowymi, co czyni diagnozę jeszcze trudniejszą. Warto zwrócić uwagę na te sygnały, ponieważ mogą one znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie.

• "Mgła mózgowa": To określenie doskonale oddaje stan, w którym pacjenci doświadczają problemów z koncentracją, pamięcią, trudności w formułowaniu myśli, a także ogólnego poczucia otępienia umysłowego. Czują się, jakby ich umysł był zamglony, co utrudnia pracę i codzienne obowiązki.
• Przewlekłe zmęczenie: Niezależnie od ilości snu, osoby z NCGS często skarżą się na uporczywe, niewytłumaczalne zmęczenie i brak energii. To nie jest zwykłe zmęczenie po ciężkim dniu, ale stan, który utrzymuje się przez tygodnie, a nawet miesiące.
• Bóle głowy (w tym migrenowe): Częste bóle głowy, w tym ataki migrenowe, mogą być wyzwalane przez spożycie glutenu. Pacjenci często zauważają, że migreny stają się rzadsze lub mniej intensywne po wyeliminowaniu glutenu z diety.
• Bóle mięśni i stawów: Niewyjaśnione bóle w różnych partiach ciała, sztywność stawów, a nawet obrzęki mogą być związane z reakcją na gluten. Często są mylone z objawami chorób reumatycznych.
• Zmiany skórne: Wysypki, egzema, suchość skóry, a także nasilenie trądziku to objawy, które mogą pojawiać się po spożyciu glutenu. Skóra jest często lustrem tego, co dzieje się wewnątrz organizmu.
• Zaburzenia nastroju: Stany lękowe, drażliwość, wahania nastroju, a nawet objawy depresyjne są często zgłaszane przez osoby z nadwrażliwością na gluten. Związek między jelitami a mózgiem jest coraz lepiej poznany, a gluten może wpływać na neuroprzekaźniki.
• Drętwienie i mrowienie kończyn (neuropatie): To mniej oczywisty, ale również notowany objaw. Pacjenci mogą odczuwać nieprzyjemne mrowienie, drętwienie lub osłabienie w rękach i nogach, co wskazuje na potencjalne zaangażowanie układu nerwowego.
• Niedokrwistość (anemia): Mimo braku typowego dla celiakii uszkodzenia jelit, u niektórych osób z NCGS może dochodzić do zaburzeń wchłaniania składników odżywczych, co w konsekwencji prowadzi do niedokrwistości, najczęściej z niedoboru żelaza.
• Ogólne złe samopoczucie: Często pacjenci opisują to jako ogólne poczucie, że "coś jest nie tak", brak energii, osłabienie, które trudno zdefiniować, ale które znacząco obniża jakość życia.

Jak sprawdzić, czy to na pewno gluten? Krok po kroku do prawidłowej diagnozy

Wiem, że w obliczu tak wielu objawów łatwo o pokusę samodzielnej diagnozy i eliminacji glutenu. Jednak muszę stanowczo podkreślić, że samodzielne wykluczanie glutenu bez konsultacji lekarskiej jest niewskazane. Może to nie tylko utrudnić późniejszą prawidłową diagnozę celiakii (ponieważ do badań potrzebna jest obecność glutenu w diecie), ale także prowadzić do niepotrzebnych restrykcji żywieniowych i niedoborów. Złotym standardem jest proces diagnostyczny, który powinien odbywać się pod nadzorem lekarza lub dietetyka klinicznego.

1. Wykluczenie celiakii i alergii na pszenicę: To absolutna podstawa. Zanim pomyślimy o NCGS, musimy upewnić się, że nie mamy do czynienia z celiakią lub alergią. W tym celu wykonuje się:

   • Badania krwi na celiakię: Obejmują oznaczenie przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej (anty-tTG IgA/IgG), endomysium (EMA IgA/IgG) oraz deaminowanym peptydom gliadyny (DGP IgA/IgG). Ważne jest, aby badania te były wykonywane, gdy pacjent spożywa gluten.
   • Biopsja jelita cienkiego: W przypadku pozytywnych wyników badań krwi na celiakię lub silnego podejrzenia choroby, lekarz może zlecić endoskopię z pobraniem wycinków z jelita cienkiego w celu oceny stanu kosmków jelitowych.
   • Badania na alergię na pszenicę: Obejmują testy skórne punktowe (prick testy) lub oznaczenie swoistych przeciwciał IgE przeciwko białkom pszenicy we krwi.

2. Dieta eliminacyjna: Jeśli celiakia i alergia zostaną wykluczone, kolejnym krokiem jest wprowadzenie ścisłej diety bezglutenowej. Powinna ona trwać minimum 6 tygodni, a najlepiej 8-12 tygodni. W tym czasie należy skrupulatnie unikać wszelkich produktów zawierających gluten. Kluczowe jest, aby ten etap odbywał się pod nadzorem specjalisty, który pomoże w prawidłowym skomponowaniu diety i uniknięciu niedoborów.

3. Prowokacja glutenem: Po okresie diety eliminacyjnej, jeśli objawy ustąpiły lub znacząco się zmniejszyły, przeprowadza się kontrolowaną prowokację. Polega ona na ponownym, stopniowym wprowadzaniu glutenu do diety, jednocześnie obserwując, czy dolegliwości powracają. Prowokacja może być "ślepa" (pacjent nie wie, czy spożywa gluten, czy placebo) lub "otwarta". Powrót objawów po wprowadzeniu glutenu, przy jednoczesnym ich ustąpieniu na diecie bezglutenowej i wykluczeniu celiakii/alergii, jest podstawą do postawienia diagnozy nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten.

Diagnoza potwierdzona: co dalej? Jak skutecznie radzić sobie z nadwrażliwością?

Jeśli diagnoza nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten zostanie potwierdzona, kluczowe jest wdrożenie odpowiedniej diety. Podstawą jest unikanie produktów zawierających gluten, czyli pszenicy, żyta i jęczmienia. Oznacza to rezygnację z tradycyjnego pieczywa, makaronów, ciast, ciastek, a także wielu przetworzonych produktów, w których gluten jest składnikiem. Na szczęście, rynek produktów bezglutenowych jest obecnie bardzo rozwinięty, co ułatwia komponowanie smacznych i zróżnicowanych posiłków. Można bezpiecznie spożywać naturalnie bezglutenowe zboża, takie jak ryż, kukurydza, gryka, proso, komosa ryżowa, amarantus, a także ziemniaki, warzywa, owoce, mięso, ryby, jaja i większość produktów mlecznych. Warto jednak pamiętać o problemie ukrytego glutenu. Może on znajdować się w wielu produktach, w których byśmy się go nie spodziewali, np. w wędlinach, sosach, przyprawach, jogurtach, słodyczach, a nawet niektórych lekach czy suplementach. Dlatego niezwykle ważne jest, aby zawsze dokładnie czytać etykiety produktów i szukać certyfikowanych produktów bezglutenowych. Współpraca z doświadczonym dietetykiem klinicznym jest w tym przypadku nieoceniona pomoże on nie tylko w nauce czytania etykiet, ale także w planowaniu posiłków, aby dieta była pełnowartościowa i nie prowadziła do niedoborów.

Czy to na pewno gluten? Inni potencjalni winowajcy w pszenicy

W kontekście nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten, coraz częściej dyskutuje się o tym, że to nie zawsze sam gluten jest jedynym winowajcą. Pszenica, oprócz glutenu, zawiera wiele innych składników, które mogą wywoływać niepożądane reakcje u wrażliwych osób. Jednym z takich składników są fruktany, należące do grupy FODMAP (Fermentujące Oligo-, Di- i Monosacharydy oraz Poliole). Fruktany są słabo wchłaniane w jelicie cienkim i fermentowane przez bakterie jelitowe w jelicie grubym, co może prowadzić do objawów takich jak wzdęcia, gazy, bóle brzucha czy zmiany w rytmie wypróżnień czyli bardzo podobnych do tych przypisywanych glutenowi.

Rozróżnienie, czy to gluten, czy inne składniki pszenicy (jak fruktany) są przyczyną dolegliwości, jest kluczowe dla skutecznego zarządzania dietą. Jeśli problemem są fruktany, a nie gluten, ścisła dieta bezglutenowa może nie przynieść pełnej ulgi, a co więcej, niepotrzebnie ograniczy spożycie wielu wartościowych produktów. W takim przypadku bardziej odpowiednia może okazać się dieta o niskiej zawartości FODMAP. Dlatego tak ważne jest, aby proces diagnostyczny był prowadzony przez specjalistów, którzy pomogą zidentyfikować prawdziwego winowajcę i uniknąć niepotrzebnych, często frustrujących restrykcji żywieniowych.